(1) الشرط التعسفي هو شرط العقد الذي أُدرج في العقد دون التفاوض بشأنه مع المستهلك، والذي يُحدث، على نحو مخالف لقاعدة حسن النية، اختلالًا في حقوق الطرفين والتزاماتهما الناشئة عن العقد على حساب المستهلك.
(2) تكون الشروط التعسفية الواردة في العقود المبرمة مع المستهلك باطلة بطلانًا مطلقًا. وتظل أحكام العقد الأخرى غير الشروط التعسفية صحيحة. وفي هذه الحالة لا يجوز لمحرر العقد الادعاء بأنه ما كان ليبرم العقد بالأحكام الأخرى لولا الشروط المعتبرة باطلة بطلانًا مطلقًا.
(3) إذا كان شرط العقد قد أُعدّ مسبقًا ولم يتمكن المستهلك من التأثير في مضمونه بسبب وروده في عقد نموذجي، عُدّ هذا الشرط غير متفاوض عليه مع المستهلك. وإذا ادعى محرر العقد أن شرطًا نموذجيًا قد جرى التفاوض عليه بصورة منفردة، وقع عليه عبء إثبات ذلك. وإذا خلص التقييم الشامل للعقد إلى أنه عقد نموذجي، فإن التفاوض على عناصر معينة من شرط ما أو على حكم منفرد في هذا العقد لا يحول دون تطبيق هذه المادة على الجزء المتبقي من العقد.
(4) إذا كانت شروط العقد مكتوبة، وجب أن تُستخدم فيها لغة واضحة ومفهومة يستطيع المستهلك فهمها. وإذا كان حكم وارد في العقد غير واضح وغير مفهوم أو كان يحتمل أكثر من معنى، فُسِّر هذا الحكم لمصلحة المستهلك.
(5) تُطبَّق أحكام هذه المادة أيضًا، بصرف النظر عن طبيعتها، على العقود التي يعدّها الأشخاص أو المؤسسات الذين يمارسون أنشطتهم بموجب القانون أو بإذن صادر عن السلطات المختصة.
(6) يُحدَّد الطابع التعسفي لشرط العقد بالنظر إلى وقت إبرام العقد، مع مراعاة طبيعة السلعة أو الخدمة محل العقد، والظروف القائمة عند إبرام العقد، والأحكام الأخرى للعقد أو أحكام عقد آخر يتعلق به الشرط التعسفي.
(7) عند تقدير الطابع التعسفي لشروط العقد، وبشرط أن تكون هذه الشروط مكتوبة بلغة واضحة ومفهومة، لا يجوز إجراء أي تقييم يتعلق بالتوازن سواء بين التزامات الأداء الأصلية الناشئة عن العقد أو بين القيمة السوقية للسلعة أو الخدمة والثمن المحدد في العقد.
(8) تتخذ الوزارة التدابير اللازمة لحذف الشروط التعسفية الواردة في العقود المُعدّة للاستخدام العام من نصوص العقود أو لمنع استخدامها.
(9) تُحدَّد باللائحة الإجراءات والمبادئ المتعلقة بتحديد الشروط التعسفية والرقابة عليها، وكذلك شروط العقد التي تُعدّ شروطًا تعسفية، على سبيل المثال لا الحصر.
النص التركي الأصلي
MADDE 5 · Tüketici sözleşmelerindeki haksız şartlar
(1) Haksız şart; tüketiciyle müzakere edilmeden sözleşmeye dâhil edilen ve tarafların sözleşmeden doğan hak ve yükümlülüklerinde dürüstlük kuralına aykırı düşecek biçimde tüketici aleyhine dengesizliğe neden olan sözleşme şartlarıdır.
(2) Tüketiciyle akdedilen sözleşmelerde yer alan haksız şartlar kesin olarak hükümsüzdür. Sözleşmenin haksız şartlar dışındaki hükümleri geçerliliğini korur. Bu durumda sözleşmeyi düzenleyen, kesin olarak hükümsüz sayılan şartlar olmasaydı diğer hükümlerle sözleşmeyi yapmayacak olduğunu ileri süremez.
(3) Bir sözleşme şartı önceden hazırlanmış ve standart sözleşmede yer alması nedeniyle tüketici içeriğine etki edememişse, o sözleşme şartının tüketiciyle müzakere edilmediği kabul edilir. Sözleşmeyi düzenleyen, bir standart şartın münferiden müzakere edildiğini iddia ediyorsa bunu ispatla yükümlüdür. Sözleşmenin bütün olarak değerlendirilmesinden standart sözleşme olduğu sonucuna varılırsa, bu sözleşmedeki bir şartın belirli unsurlarının veya münferit bir hükmünün müzakere edilmiş olması, sözleşmenin kalan kısmına bu maddenin uygulanmasını engellemez.
(4) Sözleşme şartlarının yazılı olması hâlinde, tüketicinin anlayabileceği açık ve anlaşılır bir dilin kullanılmış olması gerekir. Sözleşmede yer alan bir hükmün açık ve anlaşılır olmaması veya birden çok anlama gelmesi hâlinde; bu hüküm, tüketicinin lehine yorumlanır.
(5) Faaliyetlerini, kanun veya yetkili makamlar tarafından verilen izinle yürütmekte olan kişi veya kuruluşların hazırladıkları sözleşmelere de niteliklerine bakılmaksızın bu madde hükümleri uygulanır.
(6) Bir sözleşme şartının haksızlığı; sözleşme konusu olan mal veya hizmetin niteliği, sözleşmenin kuruluşunda var olan şartlar ve sözleşmenin diğer hükümleri veya haksız şartın ilgili olduğu diğer bir sözleşmenin hükümleri dikkate alınmak suretiyle sözleşmenin kuruluş anına göre belirlenir.
(7) Sözleşme şartlarının haksızlığının takdirinde, bu şartlar açık ve anlaşılır bir dille yazılmış olmak koşuluyla, hem sözleşmeden doğan asli edim yükümlülükleri arasındaki hem de mal veya hizmetin piyasa değeri ile sözleşmede belirlenen fiyat arasındaki dengeye ilişkin bir değerlendirme yapılamaz.
(8) Bakanlık, genel olarak kullanılmak üzere hazırlanmış sözleşmelerde yer alan haksız şartların, sözleşme metinlerinden çıkarılması veya kullanılmasının önlenmesi için gerekli tedbirleri alır.
(9) Haksız şartların tespit edilmesi ve denetlenmesine ilişkin usul ve esaslar ile sınırlayıcı olmamak üzere haksız şart olduğu kabul edilen sözleşme şartları yönetmelikle belirlenir.